Strijd leveren met de s

// 4 april 2012

 De s is een lastige letter: er zijn niet echt vaste regels voor te geven en hij komt terug in verschillende functies in het Nederlands. Je gebruikt het om bezit aan te geven, maar ook het meervoud; soms is het een tussenletter, maar niet altijd en bij sommige bijvoeglijke naamwoorden keert de s-z-kwestie weer terug. Leidend bij het gebruik van de s is … de uitspraak.

Bezit

In plaats van Dat is de fiets van Jan kun je ook zeggen Dat is Jans fiets. Dat is algemeen bekend. Wat ik bij Leef in tekst echter vaak tegenkom is Dat is Jan's fiets. En hoe begrijpelijk het ook is, het is wel fout. Waarschijnlijk wordt die fout gemaakt vanwege invloed vanuit het Engels: That's John's bike. Hoe moet het dan wel?

  • Eindigt het woord op een medeklinker, dan komt in het algemeen de s eraan vast: Jans fiets, Karels auto. Als het woord zelf op een -s eindigt, dan gebruik je wel een apostrof: Jans' fiets (= de fiets van Jans). De uitspraak van het woord is hier leidend, dus ook: Beatrix' hoed, George' horloge, Inez' tuin. Maar: Dutrouxs gevangenisstraf, want je hoort in Dutroux geen s.
  • Eindigt het woord op één klinker, dan gebruik je de apostrof ook: opa's rollator, mama's laptop, de baby's knuistjes. Eindigt het woord echter op een -é of een toonloze -e (de 'stomme e'), dan schrijf je de s eraan vast: Josés vakantie, Hannes zoon. Eindigt het woord op twee klinkers of op de -ij, dan komt de s er ook aan vast: George Clooneys fans, Fikkies hok.

Overigens mag je van de witte spelling wél overal een apostrof gebruiken.

Meervoud

Sommige woorden eindigen in het meervoud op een -s in plaats van op een -n. Als de uitspraak van het woord in het meervoud niet verandert, schrijf je de s eraan vast: torens, i-Pods. Als de uitspraak van het woord wél verandert, gebruik je een apostrof:

  • bij woorden die eindigen op een klinker: opa's, mama's. Bij woorden op een -é of een toonloze -e en bij woorden op twee klinkers schrijf je de s eraan vast: cakes, kopjes. Woorden uit het Engels die in het Nederlands zijn overgenomen volgen de Nederlandse spellingsregels: baby's, puppy's;
  • sommige afkortingen: cd's, havo's, mbo's.

Tussen-s

De tussen-s komt voor bij samenstellingen en sommige afleidingen (op samenstellingen en afleidingen kom ik later nog terug). Ook hier is de uitspraak leidend: als veel mensen de s uitspreken, schrijf je die ook. Bij woorden die sommigen wel en anderen niet met de s uitspreken, zijn beide vormen mogelijk. Er zijn woorden waarbij je altijd een s gebruikt:

  • als het eindigt op -gewijs, -halve of -waard(ig) (de laatste met een werkwoordsstam ervoor): ambtshalve;
  • als het eerste deel van de samenstelling eindigt op -heid, -ing, -schap of -teit: veiligheidsmaatregelen;
  • als het eerste deel een persoonsaanduiding is op -eur, -aar, -er, -ier, -aar en in het meervoud een s krijgt: tovernaarsleerling.

Bij sommige woorden kan er betekenisverschil optreden en moet je opletten welk woord je wilt gebruiken: een schilderatelier is een atelier waar geschilderd wordt en een schildersatelier is een atelier voor schilders.
Onze Taal geeft in het boekje Spelling geregeld een handige tip. Als je niet zeker weet of je een s moet schrijven omdat het tweede deel van de samenstelling met een s begint, maak dan een andere samenstelling waarvan het tweede deel niet met een s begint. Voorbeeld: is het stationsstraat of stationstraat? Het is stationsplein, dus stationsstraat.

Bijvoeglijke naamwoorden

Hier keert de s/z-kwestie uit mijn vorige blog terug. Bijvoeglijke naamwoorden met een lange klinker krijgen een z in de verbogen vorm: vies – vieze, maar niet bij allemaal: kuis – kuise, hees – hese. De s blijft ook behouden bij woorden die een vrouwelijke inwoner van een land of streek aanduiden: een vrouw uit China noemen we ook wel een Chinese (maar: twee Chinezen). Ook schrijf je een s bij bijvoeglijk gebruikte aardrijkskundige namen op -ees: de Chinese cultuur.

Na het lezen van deze blog duizelt het je waarschijnlijk – en dat kan ik je niet kwalijk nemen. Want hoewel de uitspraakregel bij de meeste gevallen wel werkt, zijn er nog steeds woorden waar je het niet goed kunt horen. Ik hoop dat ik je met deze blog een paar wapens heb gegeven om triomferend uit de strijd met de s te komen!