What's in a name?

// 10 oktober 2011

Heb je weleens een brief gekregen van een instantie waarin je naam verkeerd was gespeld? Slaakte je toen ook een zucht van gelaten wanhoop en dacht je: "Kennen ze me nu nog niet?" Als klant is het wel zo fijn dat ze op de hoogte zijn van jouw situatie en vooral: dat ze weten hoe je heet. Zelf heb ik heel wat post gehad waarin ik plotseling Lilian Eeftink heette in plaats van Lilian Eefting. Ik heb zelfs een keer een brief gehad waarbij de schrijver het duidelijk ook niet meer wist en toen maar alle mogelijkheden in mijn achternaam had gepropt: Eeftingckx. Dan zal er toch wel één letter goed zijn?

Nu is mijn achternaam eigenlijk nog eenvoudig. Lastiger wordt het als je Van der Wijk (of is het nu van der Wijk?) heet. Daarom besteed ik in deze blog aandacht aan namen. Het is immers wel zo fijn als je kunt laten zien dat je je klant kent, toch?

Mijn naam is …

Je schrijft Van der Wijk als:
- het aan het begin van de zin staat: Van der Wijk stond te praten met een collega;
- er een familierol, functie of titel voor staat: familie Van der Wijk, minister Van der Wijk, ir. Van der Wijk.

Je schrijft van der Wijk in alle overige gevallen, dus:
- als de naam voluit geschreven wordt: Jan van der Wijk;
- als er initialen voor staan: J.H.M. van der Wijk;
- als het om een getrouwde vrouw gaat: mevrouw Jansen-van der Wijk.

Ik werk als …

Wat nu als meneer Van der Wijk een heel belangrijk iemand is? Beroepen en functies worden allemaal met kleine letter geschreven – ook al gaat het om een minister of commissaris van de koningin. Ook als je een of meer titels hebt, schrijf je ze allemaal met kleine letters: prof. mr. ir. J.H.M. van der Wijk.

Willie Wortel

Sommige mensen vinden het leuk om dingen uit te vinden, maar zijn wat betreft naamgeving minder creatief. Ze noemen hun uitvinding gewoon naar henzelf. De uitvinding die hun naam draagt, wordt dan een 'ding' – en daarmee verliest het zijn hoofdletter. Denk aan de kalasjnikov van meneer Kalasjnikov. Dit geldt ook voor woorden als harrypotterbril: in feite is dit een onderklasse van al bestaande 'dingen' (bril) die toevallig naar iemand vernoemd zijn (Harry Potter). In jargon heet de kalasjnikov een soortnaam (soort wapen) en is Kalasjnikov een eigennaam (een unieke verwijzing naar een persoon).

Jet, Sarah en Jan

Duidelijk toch? Eigennamen krijgen hoofdletters, soortnamen kleine letters. Maar nu wordt het ingewikkeld. Een vrouw die jarig is, wordt weleens gekscherend een jarige jet genoemd. Als onze 'jet' vijftig jaar is geworden, noemen we haar een sarah. Dan is er groot feest en kan Jan en alleman langskomen. De oplettende lezer heeft hier gezien dat jet en sarah met een kleine letter wordt geschreven en Jan met een hoofdletter. Hoe kan dat? Je zou zeggen dat het allemaal soortnamen zijn omdat ze figuurlijk gebruikt zijn. Toch schrijf je Jan en alleman met een hoofdletter, het is dus blijkbaar een eigennaam. Zou de jet/sarah alleen maar Jannen in haar vriendenkring hebben?
Volgens de officiële spelling krijgt een naam geen hoofdletter als hij slechts een eigenschap aanduidt en voor verschillende personen gebruikt kan worden: vandaar dat Marietje zowel een jarige jet als een sarah kan zijn. En Jan? Het Groene Boekje zegt dat je geen de of een voor 'Jan en alleman' kunt zetten, maar wel voor 'sarah' en 'jet' – dus een hoofdletter bij Jan en alleman. De witte spelling (bij het uitkomen van het Groene Boekje in 2005 heeft een groep taalgebruikers – denk aan de pers – de Witte Spelling bedacht uit protest tegen de soms onduidelijke nieuwe regels in het Groene Boekje) zegt iets heel anders: alleen als de persoon in een uitdrukking of vergelijking die langer is dan de naam zelf gebruik je een hoofdletter – Sarah gezien hebben, Joost mag het weten.

Als je het zo naast elkaar ziet, lijkt het niet echt consequent. Op zich is de soortnaam-eigennaamregel best wel logisch, dus waarom voer je het niet helemaal door? Ik kan me goed voorstellen dat je een naam die niet aan een bepaald persoon is gebonden maar meer een begrip is geworden, met kleine letters schrijft – dus inderdaad jarige jet, sarah. Maar dat geldt dan toch ook voor joost mag het weten of sarah gezien hebben? Er wordt toch niet naar Joost om de hoek of Sarah van de bakker verwezen? Het gaat toch om het begrip dat erachter schuilt? Wat vinden jullie? Of denken jullie: "Ach, Joost mag het weten!" (Of joost?)